Photoshop Magazin
 


Tipografi Yazıları 8

01 January 2007 | Sayı: Jan 2007
 
1 2 3 4 5
 

Yazı Karakteri Takımı



Yazı karakteri takımı (font), bir harf biçiminin (yazı karakterinin) bir ölçüdeki (belli bir karakter sayısındaki) bütün abecesidir. Terim 'hurufat dökümhanesi'ndeki (type foundry) found'tan gelir; aynı dizide, ölçüde ve hizada, sayıları ve noktalama imlerini de içeren, bütün parçalarıyla öznel harferin genel geçer bir toplamasıdır. Bir font içindeki karakter (o abecedeki her bir öge) sayısı, onun noktalama imlerindeki çeşidinin, özel ayırdedici imlerinin, vurgularının vb. sayısına bağlıdır. Bir fontun benzer örneği bir daktilo tuşlama düzeneği (klavyesi)dir.



Bilgisayar ortamında bir font için genel geçer karakter sayısı Ǝ bit'e göre 255'tir. Bu, kuramsal olarak bir klavyenin tuşlama seçenekleriyle ulaşılabilecek bir sayı olmalıdır. Ancak fontların karakter çeşitleri ve sayıları font tasarımına ve üretimine göre değişebilir. Benimsenmiş fontlar genellikle bir bütün abecenin büyük harf ve küçük harf karakterlerine, sayılara ve genel noktalama imlerine mutlaka sahiptir. Diğerleri küçük başlıklara, çizgilere, bağlantılara ve yabancı aksan imlerine de sahip olabilir.



Bununla birlikte, bir font gereksinilebilecek özel karakterleri her zaman taşımak zorunda değildir. Geçmişte fotodizgi fontlarında temel noktalama imleri bir yazı karakterinin düz (roman) fontunda, yüzde ve oran imleri ile matematik imleri eğik (italic) fontunda bulunabilmekte iken, bilgisayar ortamı için geliştirilen fontlarda çok geniş seçenekli olmamakla birlikte genel geçer noktalama imlerinin yanısıra, temel kesirli sayılar ile matematik imlerini de içerecek yeterli karakter yuvası (256 slots) bulunmaktadır. Fotodizgi ortamında kullanılmak üzere geçmişte font tasarlayan bazı üreticiler, bir yazı karakteri için birden fazla font üretmiş olabilirler. Bunlar artık o fontun çeşitlenen biçemlerini oluşturmaktadır. Bu biçemler içinde özellikle metin dizgisi amaçlı 'Book' biçemi diğer temel biçemlerin yanısıra klasik yazı karakterlerinin fontları için üretilmiştir. Sayısal olarak hazırlanmış fontlarda ise, düz, eğik ve kalın biçemler genellikle font çantası içinde, ayrı ayrı belgeler (Type 1, TrueType ya da son dönemde yeniden güncelleşen OpenType) olarak, ama bir arada bulunur. Böylelikle vurgulama için gereksinilen temel biçemler ayrıca fontları edinmeksizin, üstelik tasarım yazılımının font düzenleme araçlarından uygulama içinde PostScript olarak doğrudan erişilerek –etkileşimli– kullanılabilmektedir.



Yazı Karakteri Ailesi



Hurufat yazı ailesi (Family of Type ya da Type Family) bir harf biçiminin (yazı karakterinin) tüm ölçü ve biçemlerinin bir araya getirilmesiyle oluşturulur. Aynı aile içinden harf biçemlerinin kullanımı basılı sayfada birleştirilmiş bir görüntü verir. Bunun nedeni, verilmiş bir harf ölçüsünün (puntosunun) tüm harf biçemleri için, aynı harf boyu yüksekliğinde, başlık yüksekliklerinde ve aşağı inen ve yukarı çıkan harf yapılarının uzunluğunda oluşudur.



Yazı ailesi olarak matematiksel temelde düzenlenmiş ilk yazı karakteri tasarımı 'Univers'tir. Adrian Frutiger'in Zürih Tasarım Okulu'nda ilk olarak üçlü biçemde geliştirdiği 'Univers' yazı ailesi daha sonra 21 harf biçemi olarak tasarlanmıştır. Savaş sonrasının bu tırnaksız tasarımı, o dönem (ve de halen günümüzde) harf ya da yazı ailelerinde yaygın olarak kullanılan genişlik ve kalınlık temelindeki sınıfandırma dizgesinin oluşturabileceği karışıklığı önlemek için, Frutiger tarafından 1957'de sayısal şifreleme (numerical codding) yöntemiyle tanımlanmış, hem film olarak (fotodizgi için) hem de metal harf dizgisi (hurufat döküm) için üretilmiştir. Hemen belirtmek gerekir ki, Frutiger'in bu matematiksel yaklaşımı ileriye yönelik bir örnek oluşturmaktadır. Örneğin; sayısal ortamda font yönetimi için Adobe Inc. tarafından üretilmiş olan, 'Adobe Type Manager'ın (ATM) arayüzü aracılığıyla uygulama içinde denetlenebilen Multiple Master fontların biçem tanımlamasında da benzer yaklaşımlar kullanılmaktadır. Buna karşın, örneğin Deberny & Peignot tarafından üretilen 'Univers 83' fontu diğer yanda Monotype tarafından dökülen sürümünde 'Univers Ultra Bold Expanded' olarak tanımlanmıştır.



Harf Biçemleri



Özel bir sözcük ya da tümce vurgulanmak istendiği zaman farklı harf biçem-lerinin (typestyles) çeşitlemesi içinde tasarlanmış olan birçok harf biçimi (yazı karakteri) kullanılabilir. En genel ve yaygın kullanılan harf biçemi, temelde harf yapılarının geliştirildiği, düz –dik– (roman) yazıdır. Harf yapılarının sağa doğru yan yatığı bir diğeri ise eğik (italic) yazıdır. İtalik başlıca vurgu için, özellikle kullanılan dile göre yabancı sözcükleri belirtmek amacıyla, kullanılır. Ayrıca, küçük başlık harferi vardır ve onlar, 'sc' (small caps) olarak belirtilir. Düzenli başlıkların daha küçük puntoda türevidir. Daha çok metin içinde büyükharf yazmak gerektiğinde kullanılır.



Bazı biçemler (vurgu kalınlıklarında) ağırlıklarının değiştirilmesiyle yaratılmıştır: zayıf, ince, orta, yarı kalın, kalın, aşırı kalın vb. Bu grubun en yaygın olanı 'kalın'dır ve vurgulama için kullanılır. Diğer harf biçemleri harf yapılarının genişliklerinde yapılan değişikliklerle daraltılmış ve genişletilmiş olarak yaratılabilir. Bununla birlikte diğerleri genişlikte ve ağırlıkta her iki açıdan değiştirme yoluyla: hafif daraltılmış, orta kalın daraltılmış ve kalın genişletilmiş gibi birkaç adlandırmayla yaratılmış olabilir. Böyle olmakla birlikte ve bazı harf biçimleri (yazı karakterleri) harf biçemlerinin geniş çeşitliğinde var ise de, çoğu yalnız düz (roman), eğik (italic), kalın (bold) ve kalın eğik (bold italic) çeşitlemesiyle bulunabilmektedir.

Özellikle bilgisayar ortamında işletim dizgeleriyle gelen fontlar artık yeterli çeşitliliktedir ve her bir yazı karakterinin bu temel (düz, kalın, eğik ve kalın-eğik) biçemlerini içeren ve PostScript olarak doğrudan erişilebilenler için Fond (Font family descriptor: Font Aile Tanımlayıcısı) kavramı kullanılmaktadır. Öte yanda, tüm harf biçimleri üretimi için aynı sözlükçe kullanılmamaktadır. Bazıları, kendi biçemlerinde, sağa eğimli (italic) için 'oblique', 'cursive' ya da 'slanted' genişletilmiş (extended) için 'expanded' daraltılmış (condensed) için 'compact' ya da 'gothic'i kullanmış olabilir. 'Black', 'poster' ya da 'ultra' çok kalın ya da kimi zaman aşırı kalın vurgular için verilen tanımlardır. Bir başka örnek 'orta' (medium) tanımlamasının kullanımıdır, ki tasarımcıların çoğu onu 'kalın' kabul ederler. 'Regular', 'plain' ya da 'normal', 'medium'a karşılık onun farklı kullanımlarıdır.

Ayrıca belirtilmelidir ki, harf biçemi ile harf biçimi (yani öznel yazı karakteri) sıkça hatalı tanımlanabilir. Yazı alanında en az 2500 yıllık bir birikime, tipog-raf üzerine ise 550 yıllık bir geçmişe sahip Batı yazınındaki terim ve kavram bolluğu ve çeşitlemesi bu terim ve kavramları Türkçe'ye çevirmede –dilimizin tüm zenginliğine karşın özellikle teknoloji kaynaklı terimlerde– zorlukları oluşturabilmektedir. Bu elbete bilim, sanat ve felsefede katedilecek yolla aşılabilir bir durumdur. Ancak teknik ve teknolojik terim ve kavramlar onu gereksindiğiniz, kullandığınız ve içselleştirdiğiniz oranda dilinizde karşılığını bulacak ya da oluşturulacaktır.

Buradan yola çıkarak, harf biçemi (typestyle) bir yazı karakterinin geometrik ve yapısal özelliğini betimlerken ve kendi sürümünün biçem olarak herhangi bir diğerine göre farklarını tanımlarken, harf biçimi ya da yazı karakteri (typeface) aynı zamanda o karakterinin özgül adını ve farklı yerini bize anlatmaktadır. Daha doğrusu, harf biçimi kavramı bir yazı karakterinin kimliğini –'ne'liğini– belirtirken harf biçemi o karakterin 'nasıl' olduğunu gösterir.

Pi Fontları

Genel geçer fontlarda bulunmayan özel karakterler; özel imler ya da 'türler' çoğunlukla 'pi fontu' diye adlandırılır. Yani harf dizgisi işleminde kullanılan temel abecelerin yazı fontları dışında özel amaçlar için gereksinen matematik imleri, aksan imleri, mimari imler, piktografk imler gibi farklı türde fontlara 'pi fontu' denir. Örneğin bir Mac'te, MacOS 7'den başlayarak 'işletim sistemi'ne yüklü olarak gelen pi fontu 'Symbol' ya da 'Zapf Dingbats'dır. Ne amaçla kullanılırsa kullanılsın, pi fontları da diğer fontlar gibi dizilerek kullanılır. Çünkü resim ya da çizimden daha çok, onlar dizgi ögeleridir. Her zaman gerekmeyen çok özel bütün bir pi fontu yerine, bilgisayar ortamında kullanılmak üzere hazırlanmış fontlar aksan imleri, matematik karakterleri gibi özel karakterlere sahip olarak tasarlanır. Ayrıca bazı fontlar öznel biçimlerin karakter olarak eklenmesine olanak tanıyan beyaz boşluklar içermektedir. Bu durumda asıl im (logo, marka v.b.) font çantalarında kullanılmak üzere kullanıcı tarafından font düzenleme programları yoluyla uyarlanabilir. Günümüzde neredeyse her bilgisayarda artık daha yeni ve geniş seçenekli pi fontları vardır. Aslında hazır resim (clip-art), resimyazı (pictogram), kenar suları (borders), süslemeler (fourish), teknik ve kurumsal im dizgeleri ya da küçük şeyler (dingbats) olarak geliştirilmiş özel ve öznel imler bilgisayar teknolojisinin sunduğu olanaklarla öyle çoğalmış ve çeşitlenmiştir ki, onlar -harf ve sayılardan oluşan (alphanumeric) karakterler kadar- sayısal tipografnin şifrelenmiş metinlerinde geniş bir kullanım alanı bulunmaktadır.

Günümüzde Font

1450'den 19. yüzyılın son çeyreğine kadar yaklaşık 450 yıl boyunca elle dizilen, 1890'lardan başlayarak özdevimli duruma getirilen dizgi ve hurufat kasası temel olarak büyükharf, küçükharf, sayılar, noktalama imleri ve birkaç özel aksan ve matematik imlerinden oluşmaktadır. Her bir ölçüde ayrı ayrı kesilen ve dökülen bu baskı ögeleri takımı 1960'lardan sonra geliştirilen sayısal ortamda süreç içinde önce bit eşlemli ile dışçizgi tanımını içeren belgelere dönüştürülmüş, bit işlemcilerin özelliğine göre de kullanımı geliştirilmiştir. 7 bitlik ASCII genel geçerinin sınırlı olanaklarına karşın zaman içinde 8 bit işlemcili 'sistemler aracılığıyla bir font kasasında PostScript 255 karakteri konumlandırmak; tuşlama seçenek ve düzenlemeleriyle onları WYSIWYG görüntüleme dizgelerinde oluşturmak ve çıktılarını alabilmek mümkün olmuştur.

Günümüzde 36, 48 ve 64 bit işlemcili kişisel bilgisayarlar artık kullanımdadır. Bu nedenle yeni font teknolojileri de pazara sunulmaktadır. Ƈ Tipinde' ve 'Gerçek Font' olarak tanımlayabileceğimiz 'Type 1' ve 'TrueType' font teknolojileri dışında, ilk olarak Adobe ve Microsof kuruluşlarının 1996 yılında başlatıkları işbirliği, ortamlar arası uyumlu font çalışmaları yine aynı yılın sonunda 'Open Type' olarak adlandırılan bir font teknolojisinin geliştirilmesiyle sonuçlanır. O yıllarda uygulama yazılımlarının bu teknolojiyi yeterince desteklememesi nedeniyle 'OpenType' kullanımı pek yaygınlaşamamıştır. Aslında yukarıda sayılan temel font ögelerinin yanısıra gerçek küçük başlık harferini (true small caps), eski biçem –ya da aynı boyda olmayan- sayıları (old style fgures, non-lining), kesirli sayıların takımını (fractions), satırüstü ve satıraltı harf ve sayı takımını (süperiors, inferiors), başlıklar için özel olarak hazırlanmış harferi (titling leters), elyazısı süsleme eklerini (swashes), sözün gelişine bağlı ve biçemsel değişken ya da seçenekler (contextual or stylistic alternates) ve bağlantılarla (ligatures) birlikte 65 binden fazla karakteri içerebilen 'OpenType' teknolojisi artık PostScript'in 256 sınırlamasını ortadan kaldırmıştır.

Sonuç
1.Öncelikle okur sağlıklı bir seçim ve değerlendirme yapabilmek için bilgisayarındaki fontların örnek çıktılarını farklı puntolarda bir dizgi sayfasından basabilir.
2.Elde etiği fontların geliş kaynaklarına dikkat edebilir.
3.Bir tipograf sayfasında birçok font yerine, vurgulama için bir-iki fontun kendi biçemlerini kullanabilir.
4.Font seçiminde (özelliklerini tanımak suretiyle) klasik fontların üstünlüğüne güvenebilir.
5.Üstelik fontların sayısal biçimleme ve dizgesel türlerini tanıyarak, onların teknolojik özelliklerinden böylelikle yararlanabilir. (Sürecek)

Kaynakça
1. ASLIER, Mustafa., 1984, Grafk Sanatlar Tarihi; Yazı Tarihi, Bölüm 1, DTGSYO Grafk Sanatlar Böl. Yayınları, İstanbul, TR.
2. CHAPPEL, Warren., 1970, A Short History of The Printed Word, Knopf, New York, USA.
3. CRAIG, James., 1991, Bas. Typ. A Des. Man., Watson-Guptill Pub., New York, USA.
4. SARIKAVAK, Namık K., 2004, Görsel İletişim ve Grafk Tasarımda Çağdaş Tipografinin Temelleri, Seçkin Yayıncılık, Ankara, TR.

hspace=0

hspace=0

hspace=0

hspace=0

hspace=0

 

January 2007

 


Tipografi