Photoshop Magazin
 


Tipografi Yazıları 5

01 October 2006 | Sayı: Oct 2006
 
1 2 3 4 5
 

Tipografik Uzamın Tanımlanması ve Olasılıkları


Tipografik uzamın bir başka durumu olan sözcük boşluk düzeni (wordspacing), sözcükler arasındaki boşluk düzenini gösterir. Günümüzde normal bir kullanıcı bilgisayar ortamında bu boşluk düzenine müdahale edilebildiğini genellikle bilmemektedir. Gerçi günün teknolojisi kullanılan yazı karakterinin kendisine sunulan ölçüde boşluk (space) tuşunun davranışını belirlemektedir. Ancak kimi yazı karakterleri sözcük boşluklaması açısından gereğinden az ya da fazla ölçüde olabilmekte, bu aşamada ise düzgün bir tipografi için sözcük boşluk düzenini yeniden belirlemek gerekebilmektedir.

Harf boşluk düzeni gibi, sözcük boşluk düzeni de tipografinin en temel uzamsal sorunlarından biridir ve eğer sözcük boşluk düzeni satır boşluk düzeninden daha fazla olursa; gözün algılaması –fiziksel unsurların uzamsal etkileşimi nedeniyle– soldan sağa değil, yukarıdan aşağıya doğru yönelir. (Sarıkavak 2004;62) Bu durumun sakıncası nedir? ya da Bu durum neye yol açar? diye düşünüldüğünde, satırlardan oluşturulan parağraf ve dizgi sütunlarında yukarıdan aşağıya doğru birleşen beyaz alan akışlarının yazı lekesini parçaladığı ve böylelikle sözcüklerin etkin algılanmasını ve okunmasını engellediği görülür. Çünkü bu durum bir tipografik hatadır ve düzeltilmesi gerekir. İşte sözcük boşluk düzeni olgusu bu aşamada –hatanın düzeltilmesi açısından– önem kazanır.

Diğer yanda, sözcük boşluk düzeni ile satır boşluk düzeni birbirini doğrudan etkiler. Tipografik uzamın üçüncü durumunu oluşturan 'satır boşluk düzeni' sürekli okuma eyleminde dizgi satırlarının en uygun bir boşluk ilişkisi içerisinde yerleştirilmesi demektir. Satır boşluk düzeni gözün hareketlerini yönlendirir. Eğer satırlar arasında yeterince boşluklama olmazsa göz diğer satırı yakalayamaz ve sürekli okuma eylemi kesintiye uğrar.

Birimlerin Kullanımı.hspace=0

Macromedia FreeHand programının 'Text' yüzer panosu ya da Inspector'ündeki 'Type' sekmesi tıklandığında açılan ilk arayüz 'abc' ikonu altında yazı karakteri, biçemi, puntosu, dizgi düzeni ve davranışları, satır boşluklaması, harf boşluklaması ve taban çizgisini değiştirme ile metne etkiler katma seçenekleri sunulur. Herhangi bir metin seçili olmadığında 'Kerning' olarak görünen sayısal girdi yuvası üstündeki tanımı bir harf dizisi seçildiğinde 'Range Kerning' olarak görüntülenir. Aslında harf boşluk düzeninin tüm uygulamaları bu sayısal girdi yuvası aracılığıyla yapılır. Girdi yuvasının yanında görülen '% em' her türlü harf boşluklamasının 100 birimlik bir em kare mantığıyla oluşturulduğunu göstermektedir. Kullanılan oran/orantı anlayışıyla (ki, 1/100'dür) metrik dizgenin ölçü temeline de uygunlaştırma sağlamış olmakta, böylelikle bu değer yuvasında sayısal veriler tuşlandıktan sonra 'Enter' tuşuna basılarak sayısal girdinin etkide bulunması sağlanmaktadır.

hspace=0

Sözcük Boşluk Düzeninde Uzamsal Etkiler. Satırları ve parağrafları oluşturan sözcükler kendi aralarındaki boşluklar aracılığıyla ayrıştırılarak algılanır ve okunur. Sözcük boşluk düzeni bundan dolayı sürekli okumada en önemli olgulardan biridir. Bu nedenle eğer sözcük boşluk düzeni satır boşluk düzeninden daha fazla olursa uzamsal güçler algılamada devreye girerek, soldan sağa doğru okuma davranışını engeller. Sonuçta göz birbirine daha yakın fiziksel ögelerin ilişkisini kavramaya yöneleceği için, sürekli okuma eylemi kesilir. Diğer bir deyişle, uzamsal gerilim fiziksel nesnelerin özelliklerine ve boşluk ilişkilerine göre oluştuğundan, tipografik algılamada istenilen okuma davranışının oluşması zorlaşır. Daha sıklıkla dar sütun dizgilerde gözlenen ve 'nehir'ler (river) ya da 'akış'lar olarak belirtilen beyaz boşlukların birleşerek oluşturdukları alanların denetlenmesi gerekir. Doğru tipografik bilinç, bu negatif alanların birleşerek algılamayı engelleyen görsel güçlere dönüşmesinin önlenmesini gerektirmektedir.

Satır Boşluk Düzenlemesi.

hspace=0


Linespacing ya da boşluklama (leading) –kurşun çizgilerin (lead, anterlin) satır boşluğu yaratmak için kullanımı– terim­leri dizgi satırları arasındaki boşluğu ya da boşluklamayı belirtmektedir. Bu boşluk punto ve kimi zaman yarım-punto ile ölçülendirilir. Normal dizgi işleminde satırlar arasındaki boşluğun düzenlenmemiş olduğu bir yerleştirme tam (solid) yerleştirme olarak belirtilir. Örneğin, 'tam' yerleştirilmiş 10 punto harf taban çizgisinden diğerine 10 punto ölçüsündedir. Eğer 10 puntoluk bir yazı kullanılıyor ve satırlar arasına 1 punto katılıyorsa o zaman dizgi 'onbir puntoda on' (10/11) biçiminde yerleştirilmiş olur. Eğer 1 punto boşluk çıkarılırsa, bu durumda harf dizgisi 'dokuz puntoda on' (10/9) olarak yerleştirilmiş olur. Boşluk katmak ya da çıkartmak 'Satır Boşluk Düzeni'ni anlatır. Belirtilmelidir ki, 'linespacing' ve 'leading' terimleri oldukça yaygın bir biçimde birbirinin yerine ve her ikisi bir arada kul­lanılmaktadır. Ancak, aslında 'leading' kavramı (ki, 'ledding' olarak okunmaktadır) kurşun döküm hurufat dizgesinden, 'linespacing' kavramı ise fotodizgi dizgesinden gelmektedir. Bu nedenle metal hurufat dizgesinde eksi (negative) boşluklama –yani boşluk çıkartmak– sözkonusu değildir. Ancak fotodizgi ve bilgisayar dizgeleriyle yapılan tipografik düzenlemelerde nega­tif boşluklama yapılabilmektedir. Bu olgunun tersine, örneğin Macromedia FreeHand yazılımında satır boşluklaması 'Leading' olarak adlandırılmakta, 'ekleme' (+), 'eşleme' (=) ya da 'yüzde' (%) oranlarıyla sunulan uygun kip tanımlanarak değer girilmek­tedir. Negatif boşluklama ise bu işlem yuvalarına eksi değerlerin girilmesi ya da oranların azaltılması yoluyla yapılabilmektedir.

hspace=0

Satır boşluk düzeni elbette satır uzunluklarına bağlıdır. Normal olarak bir satırın -kullanılan yazı karakterinin yapısal ve geometrik özellikleri ile onun punto ölçüsüne bağlı olarak- ne ölçüde olacağı üzerine birçok değerlendirme bulunmaktadır.

Tipografinin uygulandığı ortamın ya da teknolojisinin de göz önünde bulundurulmasıyla birlikte, satır uzunlukları hakkındaki en uygun (optimum) ölçü her durumda değişmektedir. Örneğin basılı bir ürün dizgisinde kullanılan yazı karakterinin ortalama 40-65 harfinden oluşan bir satır uzunluğunun uygun olduğu bilimsel araştırmalara dayalı bir gözlem ya da genel bir uzlaşma olarak düşünülmekte iken (Gates 1991;88), bir web ortamında bu ölçünün gereğinden fazla olduğunu ve bu nedenle en uygun ölçünün en az 30-35 karakter olduğunu savlayan araştırmacılar bulunmaktadır. (Gotz 1998;92) Zaten bu nedenle tipografi hakkında okurun doğrudan kullanabileceği bilgileri sunmaya yönelik oluşturulan bu yazı dizisinin başında hazır formüllerin verilemeyeceğinden söz edilmiştir. Çünkü tipografik düzenlemelerde birçok belirleyici (determine) bulunmaktadır ve her bir yeni ya da farklılaşan değişken tipografik uzamın da yeniden düzenlenmesini gerektirmektedir. İşte bu nedenlerle satır uzunluğu konusunda bir formülden daha çok genel bir ilkeden söz edilebilir: Ne kadar fazla satır uzunluğu, o kadar fazla satır boşluğu. Öte yanda, punto ölçüsünün gündelik yaşamda yaygın kullanımından dolayı metrik dizgedeki karşılığını bilmek, satır boşluk düzeni açısından metrik ölçülerle tipografik uzamı tanımlamayı mümkün kılacaktır.

Dizgilerin punto ölçüleri, eğer satırlar arasına herhangi bir müdahalede bulunulmamış ise, (yani, boşluk katılmış ya da çıkartılmış değilse) aynı zamanda satırlar arası boşluğun metrik karşılıklarını da gösterecektir. Buna göre dizgi satırlarında taban çizgisinden taban çizgisine metrik ölçü 8 pt'da = 2,8 mm; 9 pt'da = 3,15 mm; 10 pt'da = 3,5 mm; 11 pt'da = 3,85 mm; 12 pt'da = 4,2 mm; 14 pt'da = 4,9 mm; 18 pt'da = 6,3 mm; 24 pt'da = 8,4 mm; 36 pt'da = 12,6 mm; 48 pt'da = 16,8 mm ve 72 pt'da = 25,2 mm olacaktır. Buraya kadar, 'Harf Boşluk Düzeni', 'Sözcük Boşluk Düzeni' ve 'Satır Boşluk Düzeni' tipografik uzamın en temel üç durumu olduğu için, okurun yaptığı tipografik dizgide en uygun ölçüleri belirlemek üzere bu durumları belirlerken nelere dikkat etmesi gerektiği açıklanmıştır. Bundan sonra ise tipografik düzenlemelerin yapıldığı en genel uygulama yazılımlarından bazısının tipografik özellikleri sunulmaktadır. Sözkonusu uzamsal durumları belirleyebilmek üzere tipografik uygulama sunan her program ister kolay (easy) düzeyde, isterse gelişmiş (advanced) düzeyde olsun kullanıcının belirleyebilmesi için mutlaka bir takım tipografik özellikleri de sunacaktır. (Devam Edecek)

Kaynakça
1.  SARIKAVAK, Namık K., 2004, Görsel İletişim ve Grafik Tasarımda Çağdaş Tipografinin Temelleri,
Seçkin Yayıncılık, Ankara, TR.
2.  CRAIG, James., 1991, Basic Typography; A Design manual, Watson-Guptill Publications, New York, USA.
3.  GOTZ, Veruschka., 1998, Color & Type for the Screen Typography, Rotovision, USA.
4. YILMAZ, Osman., Kemal DEMİR, 1997, QuarkXPress Öğrenirken, Alfa Basım Yayım Dağıtım, Yayın No: 308, Bilgisayar Dizi No:95, İstanbul, TR.

 

October 2006

 


Tipografi