Photoshop Magazin
 


Tipografi Yazıları2

01 July 2006 | Sayı: Jul 2006
 
1 2 3 4 5
 

Bilgisayarların yaşantımızın her alanına girmeye başladığı 1980’li yıllardan bu yana, tipografi biçim ve işlev açısından farklılaşmıştır...



İçerik açısından ise, geçmişin metal ve ışınsal aktarım teknolojileri sayesinde yapılan uygulamaları da kapsayarak, 'tipografi' iletişim sürecinde abecelerin ve diğer (okumaya yönelik) göstergelerin –iletişim etkinliğine ilişkin diğer yan ve ilintili bilimsel ve sanatsal disiplinlerin de bulgularından hareketle- kendi ilke ve kuralları çerçevesinde kullanımının akılcılaştırılması ve aynı zamanda görsel ve estetik açıdan düzenlenmesi etkinliğidir. Buna göre; tipografi, harflerin ve yazınsal-görsel iletişime ilişkin diğer ögelerin hem görsel, işlevsel ve estetik düzenlemesi hem de bu ögelerle oluşturulan bir tasarım dili ve/ya da anlayışıdır. Üstelik daha kısa ve öz olarak tanımlayacak olursak bugün tipografi, (aslında) 'yazı'nın her türlü teknik/teknolojik görünüşüdür.

Tipografinin En Temel Olgusu: (öncelikle) Uzam

Yazı yazmak, dizgi yapmak, basmak ve çoğaltmak geçmiş yüzyılların mesleki uzmanlık alanları arasındadır. Bilgisayar ve de masaüstü yayıncılık kişisel düzeyde bireyin kendisinin yazıcısı, dizgicisi ve de basımcısı olmasını sağlayarak, geçmişin bilgi ve uzmanlık gerektiren konularının ve işlemlerinin tümünü donanım ve yazılımlar aracılığıyla işleticilerin doğrudan kullanımına sunmuştur.
Bugün dünyada herkes kendi mektubunu, makalesini ya da kitabını yazmak için hiç değilse bir kelime-işlem uygulaması olan Microsoft Word’ü kullanmaktadır. Bunun dışında yine meslek uzmanları ya da işleticileri broşür, bülten, dergi, kitap, süreli yayın, gazete vb. tasarımları için sayfa tasarım (page layout) programlarından Adobe InDesign ya da QuarkXPress kullanmaktadır. Yalın bir kişisel yazı ya da e-postadan kapsamlı ve çoklu dosyalı tüm veri tabanlı bilgi belgelerine değin yapılan sanal üretimlerde artık son kullanıcı kendisinin tipografisti olmak durumundadır. Kişisel kullanıcı gereksindiği yazım için amacına uygun uygulama yazılımlarının tipografik özelliklerini tanımak ve bilmek zorundadır. Uygulama yazılımlarının tipografik özellikleri ise uygulamanın amacına göre farklılaşmakta, tipografinin özdevimleştirilmiş sınırlı biçimlerinden yüksek düzeydeki ayrıntılı sanat tipografisine değin çeşitli özellikleri uygun araç ve işlevler aracılığıyla sunmaktadır.






Microsoft Word. Tam anlamıyla bir “kelime-işlem” (word-pro-cessing) yazılımı olarak, ilk sürümü hspace=0günümüzün en geniş ve en büyük yazılım kuruluşlarından biri olan Microsoft Inc. tarafından 1980’lerin başında hazırlanmış olup halen en yaygın kullanılan uygulamalardan biridir. Genel olarak “kelime-işlem” programlarının en temel özelliği -diğer tasarım uygulamalarının yapabildiği gibi- yalnız tipografik sayfa dizgisi ve düzenlemesi yapmak ve denetlemek değil,bunların yanısıra özellikle verileri ve dizgi metinlerini yönetebilmek ve özdevimli komutlarla onları çeşitli biçimlemelerde (örneğin, ‘içindekiler’ ya da ‘dizin’ gibi özel veri tarama ve derlemeyi gerektiren metinleri yeniden oluşturarak) düzenleyebilmektir. Tüm bu özelliklerine karşın mesleki (profesyonel) düzeyde hassas tipografik uygulamalara yeterince elverişli değildir. Sıradan metin düzenlemelerinde kullanılabilir olmasına rağmen görüntü ile metin ilişkisini içeren ürünlerin tasarlanmasında -özdevimli ve varsayılan davranışları nedeniyle- zorluklar oluşturmakta ve görsel tasarım alanında bu nedenle yeterince etkin kullanılamamaktadır. Örneğin, Word ile görüntülü bir kitap tasarlamak uygun olmayan bir çaba içine girmek demektir. Diğer yanda bu amaçla zaten QuarkXpress ve InDesign gibi konusunda uzmanlaşmış ve yetkinleştirilmiş sayfa tasarımı uygulamaları bulunmaktadır.

hspace=90

QuarkXPresst
1986-1991 ûuarkjrıc. AH Rights Reserved.
QuarkXPress. 1987’den başlayarak masaüstü yayıncılıkta bir ‘sayfa tasarımı’ (page layout) uygulaması olarak hızlı bir biçimde basımcılık alanında özellikle süreli yayın ve günlük gazetelerin tasarım bölümlerinde -belgeyi oluştururken özdevimli düşük çözünürlü görüntüler; etkin bir tipografik denetim ve farklı şablon sayfa üretme özellikleri nedeniyle- benimsenmiştir. Etkin kullanımı halen sürmektedir.

hspace=90

Çağdaş Tipografinin Temelleri. Terim olarak 20. yüzyılda artık bir grafik tasarım anlayışı olan ‘tipografi’nin temel konularını dolaysız bir biçimde içeren bu kitapta yazının tarihsel biçemleri ve boyutları; onların teknik ve teknolojik olanaklarla tasarımının temel ilkeleri ve uygulamaları üzerine örnekler ile kökenlerine dayalı açıklamalar bulunmakta, aynı zamanda bilgisayar ve web uygulamaları üzerine ise ilkesel yaklaşımlar sunulmaktadır. Kitapta, tipografi alanında en temel sorunlara açıklamalar getirilmekte ve örnekler üzerinden olası uygulamalar gösterilmektedir.



Günün koşulları ve teknolojisi eğer tüm kişisel bilgisayar kullanıcılarına bu olankları sağlıyorsa, elbette eskinin yazıcısına (scriber, let-terer, calligrapher, hattat), dizgicisine (type composer, typist, mürettip) , basımcısına (printer, matbaacı) ya da yayımcısına (publisher) gerek yoktur. Fakat bilgisayarlar kültür kalıtlarını çeşitlilik düzeyinde değil özdevimleştirici ve de bunun sonucu olarak tektipleştirici bir düzeyde yansıttıkları için, kullanıcılar açısından gerçek anlamda geniş bir tipografi kültürüne gereksinim vardır.

Bilgisayar ortamındaki araçlar kullanıcıya özdevimleştirilmiş (otomatic) ve/ya da öngörülen (default) durumları sunarlar. Basitten gelişmiş olana değin çeşitli uygulama yazılımları tonlarca tanımlama ve seçenek sunarak kullanıcının kendi belgesini özelleştirmesine, kişiselleştirmesine olanak sağlar. İşte bu noktada kullanıcı kişinin vereceği kararlar kültürel bilgiyi gereksinir. Bilgi olmadan ya da bilgiye dayanmayan kararlar ve de tercihlerle yapılan üretimler insanoğlunun geliştirdiği en son teknoloji olan bilgisayarın kültürel kaosa katkıda bulunmasına neden olur. Daha estetik bir çevre yerine yaşam alanlarının estetikten uzak ürünlerle (kitcsh) dolmasına yol açar. Ancak gelişmenin bir görüngüsü (fenomeni) olan bilgisayarın kültürel bir karmaşaya yolaçması tam bir çıkmazdır (paradoks). Elbette gelişmiş teknoloji gelişmiş beyinler ister.
Bu nedenle bilgisayarın sunduğu olanakları kendi kültürel çerçevesinde kullanmak gerekmektedir. Bilgisayarın en temel kullanım alanlarından biri olan tipografideki bilgisizlik ise ancak konu hakkında yazanlar tarafından kitaplar yayınlandıkça ve bu yayınlar okurlar tarafından tüketildikçe aşılacaktır. Günümüzde tipografi yalnız harflerle, çizgilerle yapılan düzenlemeler değildir. Tipografinin en temel sorunsalı, bunların ötesinde, aslında boşluktur. Espaz olarak da bilinen uzam (spatial) nesneler arası fiziksel etkileşimdir. İşte yazı ögeleriyle (tipografik karakterlerle) yapılan her düzenleme aslında bir ‘boşluğu tanımlama’ ve ‘boşlukta konumlandırma’ sorunudur.
Tipografik olarak yapılan her türlü değerlendirmede etkili ve işlevsel sonuç elde etmenin temel yöntemi boşluğun farkında olmak ve boşluğu biçimlendirmektir.

Sanatsal bir eylem olarak boşluğu biçimlendirmek moder-nitenin temel bir dışa vurumudur. Modernist sanatçı ve tasarımcıların çoğunun ‘boşluğu paketlemek’ten sözettikleri görülür. Resimde, heykelde ve mimaride sanatçı için temel sorunlardan biridir, boşluk. “Örneğin, Frank Lloyd Wright, mimarinin aslında ‘kapatılmış boşlukların bir ifadesi’ olduğuna inanır. (Ona göre) duvarlar birçok yapı unsuruyla yapılabilir ve binalar birçok biçim alabilir. Ama mimari gibi, onların en son değerlerini saptayan kapatılmış boşlukların ele alınışındaki tutumlarıdır.” (Gates, Çev: Önal, Sarıkavak 1988, s:24)

Tipografide ise en temel araç öncelikle harflerdir. Sözcükler oluşturmak, harflerle mümkündür. Sözcüklerden satırlara, satırlardan parağraflara, parağraflardan dizgi sütunlarına ve metne değin tüm oluşturma abecelerin karakterlerinin ilişkilendirilmesi ve düzenlenmesi etkinliğini içerir. Genel olarak beyaz bir yüzey üzerinde (mimari yüzey, papirus, parşömen, kağıt, görüntülük vb.) harfler, sayılar ve diğer noktalama imlerinin tümü (yani karakterler) pozitif (genellikle koyu mürekkep) olarak yer alır. İnsan bu pozitif biçimleri algılar, ya da işin doğrusu algıladığını zanneder. Aslında görme eylemi böyle gelişmez. Görmeyi sağlatan asıl unsur ışıktır. Görüldüğü düşünülenin aksine, gözün gördüğü şey nesneden yansıyan ışıktır. Kısaca, beyaz yüzey ya da nesne ışığı yansıttığı için, insan görür. Böyle bir düzlemde yer alan pozitif (siyah) biçim ise ışığı yansıtmayarak görme duyusunda kesintiler yaratmaktadır. Görme organı yansıyan ışığı sinir uçları aracılığıyla işlenmesi için beyine iletir. Beyin gelen elektriksel sinyalleri tersine çevirmek suretiyle tanımlar, anlamlandırır ve biçimin ya da nesnenin görsel olarak algılanmasını sağlar. Leonardo’dan bu yana görmenin temel doğası bilinmektedir. Yani artık gözün kendisinden çıkan ve nesneden yansıyarak geri dönen ışınımlar sayesinde görme eyleminin gerçekleştiği gibi bir Antik dönem düşüncesinin gerçeklere uygun olmadığı Leonardo’nun yaptığı anatomi incelemelerinden anlaşılmıştır. (White, Çev: Çağlayan 2001)


hspace=0


Düşük Çözünür Sayısal Baskıda Bir Harf Biçiminin Tırtıklı Görüntüsü.
Harf biçimlerinin –1970’lerden başlayarak, ‘açık’ (on) ya da ‘kapalı’ (off) olarak elektronik akımlarda temellendirilen (ya da 0’lar ve 1’ler olarak ‘binary’ sayılarında tanımlanarak) minicik mürekkep noktalarından yapılabildiğini gösteren– henüz yetersiz nitelikteki bir çizimi. Günümüz ‘ink-jet’ ya da ‘laserwriter’ teknolojileri temel olarak boya parçacıklarını (pigment, partikül) kağıt üzerinde çeşitli yöntemlerle konumlandırarak görsel biçimleri oluşturur. Bu aşamada yazıcının çözünürlüğü görüntünün mükemmelliği açısından önemlidir.



Görme organı yansıyan ışığı sinir uçları aracılığıyla işlenmesi için beyine iletir. Beyin gelen elektriksel sinyalleri tersine çevirmek suretiyle tanımlar, anlamlandırır ve biçimin ya da nesnenin görsel olarak algılanmasını sağlar. Leonardo’dan bu yana görmenin temel doğası bilinmektedir. Yani artık gözün kendisinden çıkan ve nesneden yansıyarak geri dönen ışınımlar sayesinde görme eyleminin gerçekleştiği gibi bir Antik dönem düşüncesinin gerçeklere uygun olmadığı Leonardo’nun yaptığı anatomi incelemelerinden anlaşılmıştır. (White, Çev: Çağlayan 2001)

Görsel algılamanın bu karmaşık durumu gözün algılayıcı çubuk ve konik sinir uçlarının varlığı ve kimyasına ilişkin bilimsel çalışmalarla aydınlatılmıştır. Sayısal tipografinin uluslararası tanınmış uzmanlarından Donald E. Knuth’a göre ise gözün kendisi zaten doğuştan sayısaldır (digital). O nedenle, günümüz yazıcılarında aslında binlerce noktadan meydana getirilen harf biçimlerinin görsel olarak mükemmelliği konusunda, Knuth “eğer yeterince küçük olursa mürekkep benekleriyle oluşturulan noktaların pürüzsüz görünümlü eğrileri biçimlendirebileceğini” öngörmüştür. (Sarıkavak 2005, s:65) Modern sanat hareketleri arasında yer alan Puantilism ve George Seurat’ın çalışmaları renkli noktaların etkileşimleri ve görsel etkilerine renkli ofset trikromi baskı öncesi birçok yanıtı içermektedir. Tipografik açıdan ele alındığında, herhangi bir metnin öncelikle algılanabilmesi gerekir. Her düzeyde ya da ölçüde olduğu gibi, bu aşamada da görsel algılamanın psişik kuralları geçerlidir. Harflerin birlikteliğiyle oluşturulan sözcükler sayesinde algılama, anlama, düşünme ve yorumlama gibi davranışlar yaklaşık aynı anda ve/ya da ardışık bir zamanda gerçekleştiği düşünülebilir. Gerçi konu bilişsel ve/ya da yapay zeka araştırmaları alanına girmektedir ama beynin ortaya koyacağı bu tepkiler elbette kelime-resim (word-picture) ya da sözcük örüntüsü-nün (word pattern) sağlıklı oluşturulmasıyla mümkündür. ‘Sağlıklı bir biçimde oluşturmak’ demek sözcüğün düzgün ve etkin bir biçimde algılanmasını sağlamak için sözcüğü oluşturan her tekil harfin bir diğeriyle ayrılmayacak denli bir bütünlük (entegrasyon) kurmasının sağlanması demektir. Herhangi bir düzenlemede tek bir harf biçimi bile olsa, burada artık tipografi vardır. Çünkü tipografi genel olarak hangi tür yazı karakteri, hangi biçem ve ne kadar alfanumerik ve/ya da piktografik öge olursa olsun, aslında yazıların etkin okunurluk ve okuturluk düzeylerinin belirlenmesi işidir.
Biçimden, etkiden ve estetikten önce yazı (işlevsel açıdan) okunmak içindir ve okuma eylemi okurun biyolojik ve psikolojik algılamasıyla gerçekleşir. Okur algılayabilmeli, ayır-dedebilmeli ve anlamlandırabilmelidir ki, yazı işlevini yerine getirebilsin. Bunun için sözcükler belirgin olmalı, sözcükleri oluşturan harf ilişkileri algılama ve anlam örüntüleri oluştu-rabilmelidir. Bu da harfler arasında kurulmuş doğru boşluk ilişkileri ile mümkündür. Böylelikle tipografideki ilk boşluk sorunsalı olan harf boşluk düzeni tanımlanabilir.
Önümüzdeki ay kaldığımız yeden devam edeceğiz.

Kaynakça
1.  GATES, David., 1988, “Latin Abecesinin Evrimi”, Çev: A.M. Önal, N.K. Sarıkavak, BasımGrafik, Ankara,
2.  WHITE, Michael., 2001, “Leonardo, İlk Bilgin”, Çev: Ahmet Aybars Çağlayan, İnkilap Kitabevi Yayın San. ve Tic. A.Ş., İstanbul, TR.
3.  SARIKAVAK, Namık K, 2005-1, Sayısal Tipografi 1; Basımcılık ve Yayıncılıkta Aygıt Donanım ve Yazılım Teknolojisinin Gelişimi”, Başkent Üni. GSTMF Yayınları, Tasarım Dizisi No:1, Ankara, TR.
4.  SARIKAVAK, Namık K, 2005-2, Sayısal Tipografi 2; Batı’da ve Ülkemizde Sayısal Harf/Font Tasarımcıları”, Başkent Üni. GSTMF Yayınları, Tasarım Dizisi No:2, Ankara, TR.
5.  GATES, David., 1969, “Lettering for Reproduction”, Watson-Guptill Publishing Co., Inc., New

 

July 2006

 


Tipografi