Photoshop Magazin
 


Adobe ve Tipografi - 3

01 January 2006 | Sayı: Jan 2006
 
1 2 3 4 5
 

ADOBE ve TİPOGRAFİ-3



Adobe ve Tipografi-3 başlıklı konumuza geçen ay kaldığımız yerden devam ediyoruz..

Karakter Şifreleme. ‘
Character Encoding’ bilgisayar işletim dizgesi içindeki bir fonttaki bir harfin olası kullanım biçimleri (glyph) için karakterlerin şifre-eşlemi (code-mapping) olan bir çizelgedir. Genel olarak işletim dizgeleri bir ‘byte’ olarak bilinen verinin ‘8-bit’lik birimleri aracılığıyla karakter şifrelerini sunarlar. Bu nedenle en fazla 256 karakterle sınırlandırılmıştır.
Kapalı Bir Örgüyü Doldurma Yolu (H). PostScript yazıcılarda sıra-tarama (raster) yönelişi kapalı alanların doldurulması için oluşturulan çeşitli doldurma algoritmalarıyla başarılır.

Burada gösterilen doldurma işlemi (kendi algoritmasına göre) bir ‘Asıl’ noktadan başlayarak sağ tarafa doğru yönelir (A). Solda engellendiği ve sağa yönelimli olduğu için bu sefer yukarı yönelir (B). Sol yöneliş açıktır, bu nedenle sola döner (C). Yine solda engellendiği ve sağa yönelimli olduğu için bu sefer yukarı hareket eder (D). Bu işlem alan dolduruluncaya kadar yinelenir.
İşlenmemiş bir nokta bulana değin yeniden yönelişlere döner (E) ve yukarı çıkarak alanı doldurur. İşlenmemiş noktaları bularak (F) ve aynı işlemi yaparak doldurmayı tamamlar (G). Son şekil (H) sıra tarama yönelişini göstermektedir.

Font Dışçizgileri. Font programlarında dışçizgiler denetim noktaları (control point) ve onların tutamaçları (handle) aracılığıyla belirlenir. İki eğri parçası daire, bir eğri bir doğru parçası üçgen ve iki doğru parçasınının birleşimi kare biçimli noktalarla tanımlanarak biçimi oluşturmak için denetim tutamaçlarını sunarlar.
Bitmap Belgeleri. Type 1’ biçimlemesindeki bir fontun görüntülük belgesi olarak bit-eşlemi font yaratma ve düzenleme programlarında hazırlanabilmektedir. ‘Type 1’ fontların görüntülük belgeleri genelgeçer (9,10,12,18,24,36, 48 ve 72) punto ölçülerinde hazırlanır. Ancak ‘PostScript Level II’ ve ‘ATM’den bu yana yalnız 10 vev/ya da 1v 2 punto görüntülük belgesi artık yeterlidir.
PostScript ‘Type 1’. İlk olarak Adobe tarafından üretilen PostScript bir fonta örnek ‘Type 1’ ve ‘Type 3’ fontlarıdır. Bilgisayar ortamında ASCII PostScript temelde bir font için genelgeçer karakter sayısı ‘8 bit’e göre 256’dır. Bu, kuramsal olarak bir klavyede tekil tuş vuruşu ya da komut tuşları ve çoklu tuşlama seçenekleriyle ulaşılabilir bir sayı olmalıdır ki PostScript olarak işlenebilsin.

Bitmap Format. Bit-eşlem biçimleme seçeneği fazla olmamasına karşın yaratılacak Type 1 fontların görüntülük belgelerini kullanılacak ortamın genelgeçerlerine göre belirleyebilme olanağı sunmaktadır. Üstelik ‘Adjust bitmaps to match outlines’ seçeneği tıklandığında bit-eşlemler ile dışçizgi korelasyonunda eşleştirme ve uygunlaştırma oluşturur.

Hints Layers. İpuçları (hints) Adobe’un ‘Type 1’ ve ‘Type 3’ biçimlemesindeki fontlarının erken dönemin düşük çözünürlü (300 dpi) yazıcılarında olabildiğince yazı karakterinin dışçizgilerine uygun basılabilmesini sağlar. Günümüz yazılım ve çıktı birimlerinin olanak ve yetenekleri açısından fazla bir önemi kalmasa da, font yazılımları ipuçlarını özdevimli oluşturabilir.

Outline Format. Fontu yaratırken, Fontographer fontun hem dışçizgi (outline) hem de bit-eşlem (bitmap) biçimlemelerinin belirlenmesini sağlayacak bir arayüz sunar.Yaratılacak fontun değişik ortamlarda kullanılabilmesi, onun dışçizgi tanımının o ortamın genelgeçerlerine göre belirlenmesine bağlıdır. Fontographer dışçizgi biçimlemesinde oldukça geniş bir seçenek içermektedir.

‘AdobeFontMetrics’ Files (AFM). Terim olarak AFM bir fontun özelleştirilmiş ölçüleri hakkında bilgi taşıyan, çeşitli uygulama yazılımlarıyla verisi kullanılabilen ASCII ‘kelime-işlem’ dosyalarıdır. Böylelikle bir font için özel olarak belirlenmiş uygunsuz harf çiftlerinin özel boşluk ilişkileri, fontu oluşturan ‘tek-değer’ ya da ‘değişken’ karakter genişlikleri işlenebilir.

Garamond. Fransız Rönesansının harf ustalarında Claude Garamond’un en önemli yazı tasarımıdır. Garamond 16. yüzyılın ikinci yarısında Fransa’da birçok basımevi için çalışır. Eski Biçem’in ağırlık dağılımını sunan tasarımları, Fransız estetiğinin zarif örnekleri olduğu kadar, günümüz kitap metinleri için de benzersiz örüntüsüyle artık klasik bir yazı karakteri olmuştur.

Çağdaş Tipografinin Temelleri. Terim olarak 20. yüzyılda artık bir grafik tasarım anlayışı olan ‘tipografi’nin temel konularını dolaysız bir biçimde içeren bu kitapta yazının tarihsel biçemleri ve boyutları ile onların teknik ve teknolojik olanaklarla tasarımının temel ilkeleri ve uygulamaları üzerine örnekler ile kökenlerine dayalı açıklamalar bulunmakta, aynı zamanda bilgisayar ve web uygulamaları üzerine ise ilkesel yaklaşımlar sunulmaktadır.

Font Aileleri

Bir fontu sınıflandırmanın en genel yöntemlerinden biri onu tasarımına göre ya da yazı karakterine göre tanımlamaktır. Bundan dolayı, kendi özel tasarımıyla, ‘Helvetica’ bir fonttur. Aynı yazı karakteri tasarım anlayışını paylaşan birkaç (belirgin olarak dört) birbiriyle ilintili fontun bir toparlaması ise bir ‘aile’ olarak adlandırılır. Örneğin ‘Helvetica’, ‘Helvetica Bold’, ‘Helvetica Oblique’ ve ‘Helvetica Bold Oblique’ bir font ailesini oluşturur. (Resim:11)

Geçmişin tüm ayrıntılı sınıflandırmalarına karşın, bilgisayar ortamında font aileleri en genel biçimiyle temel olarak üç geniş tasarım sınıflandırması içinde gruplanabilir: ‘Tırnaklı’ (serif), ‘Tırnaksız’ (sans-serif) ve ‘Daktilo’ (typewriter). (Resim:12)
Aynı aile içindeki fontlar farklı ölçülerde olabilir. Bir font içindeki her bir karakter kendisine atanmış bir yükseklik ve genişliğe sahiptir. Yükseklik puntolarda ölçülür. Son derece okutur oldukları için 10 ve 12 punto karakterler çok daha sıklıkta kullanılmaktadır. Çoğu insanın okuyabildiği en küçük harf ölçüsünün 4, 5 ya da (daha çok) 6 punto olduğu unutulmamalıdır.

Bir fonttaki öznel karakterlerin arasındaki genişlik her bir karakterin ölçüsüne bağlı olarak değişir. Örneğin ‘m’ harfi genişlikte ‘i’ harfinden daha geniş olduğu için, ‘i’ için gerekli olandan daha fazla boşluk ‘m’ için bırakılmalıdır. Bu, harflerin birbirlerine göre orantılı bir biçimde boşluklanması, görsel olarak olumlu sonuç yaratır. Bu uygulama ‘değişken atım’ (variable pitch) ya da ‘orantılı boşluklama’ (proportional spacing) olarak bilinir.

Bununla birlikte, bazı fontlarda farklı karakter genişlikleri göz önünde bulundurulmaz ve karakterlerin tümü aynı boşluk tutarında yerleştirilir. ‘Courier’ gibi daktilo karakterleri ‘sabitlenmiş atım’ (fixed pitch) ya da ‘tektip boşluklama’ (monotype spacing) olarak bilinen fontların açık bir örneğidir.

Font Kimlik Numaralaması (ID Number)

Bilgisayar ortamında her bir font ve font ailesi kendisi için belirlenmiş bir özel font kimlik sayısına sahiptir. Bir bilgisayarın kendisinde kurulmuş olarak– çalıştırılan çoğu uygulama programında öznel fontlar belirtileceği zaman, fontların isimleri değil, (her ne kadar böyle görülüyor ve uygulama içinde böyle kullanılıyorsa da) aslında onların kimlik sayıları (font ID) kullanılır. (Resim:13)

Fontlara kimlik sayısı verme konusunda bir dizi uzlaşma var ise de, font üreticilerinin bütünü için bu uzlaşmaya bağlılık sözkonusu değildir. Ek olarak, aynı ‘sistem’de aynı anda aynı kimlik sayılı iki fontun çalışması mümkün olmadığı için, çünkü bu durum bir PostScript hataya neden olduğu için, bu gibi durumlarda bir fonta yeni bir kimlik sayısı (renumber) vermek gerekebilir. Eğer bir font yeniden numaralanırsa ya da farklı bir sayının kullanıldığı farklı bir bilgisayara götürülürse, bu sefer bu durum uygulama ve işletim ortamında yanlış fontun iş görmesi ve basılması ve/ya da çakışmadan dolayı basılamaması gibi font konusundaki çeşitli PostScript sorunlara (error) neden olabilecektir.

PostScript Fontlar
Bir fontun sahip olduğu yazı karakteri, ağırlık ve ölçü ne olursa olsun, sayısallaştırılmış (computerised) fontların üreticileri için gerçek sorun sıra-tarama (raster) çıktıda noktaların bir dizisinde pürüzsüz, sürekli çizgiler ve eğrilerin gerçek bir toplamasının nasıl dönüştürüleceğidir. (Resim:14)
O zaman gerçek başarı, onların kağıt ya da film üzerine çıktısının alınabilmesi için karakterlerin sıra-tarama yönelişinde (course of rasterising) harf tasarımının temel özelliklerine mümkün olduğunca uygun –yakın– kurulabilmesidir. Hiç şüphe yoktur ki, bu gerçekten kolay bir görev değildir, ancak bu PostScript’in oldukça başarılı bir
biçimde yönettiği görevlerden biridir.

Fontların Dışçizgilerini Oluşturma
PostScript, metinleri grafik nesneler gibi işler. Yorumlayıcı açısından, bir kare ya da bir daire ile bir harf arasında kavramsal olarak bir fark yoktur. Diğer grafik nesneler gibi PostScript metin karakterleri Bézier eğrileri ve çizgilerinde yapılandırılır. Bu font dışçizgileri (outlines) –bir font dönüştürme kalıbı yoluyla (font transformation matrix)– seçilmiş bir ölçü ve uyumlaştırma içinde dönüştürülür. Dönüştürülmüş dışçizgiler daha sonra aygıtın çözünürlüğünde noktalarla doldurulur. Yorumcu baskı motoruna kendi yönteminde çıktı için “iş üstünde” (on the fly) iken ‘bit’lerde tanımlanmış dışçizgi fontlara döner.(Resim:15)
Bit-eşlem (bitmap) yaratmak için dışçizgileri ölçekleme ve doldurma işlemi bit-eşlemlerin kendisini ölçeklendirmeden çok daha farklı sonuca sahiptir. Font sıra-taraması işleminde (rasterisation) dışçizgi yönteminin ek üstünlüğü, ölçülerin ve uyumlaştırmaların sınırsız sayısını yaratmak için yalnız her bir karakterin dışçizgi tanımının tekil bir dizisinin (outline file) gerektiğidir. (Resim:16)

hspace=0

Font Sözlükleri
PostScript fontlar bir font sözlüğü kullanır. Bu font sözlükleri font tanımları ile genişlik ölçüleri, ipuçları (hints) vb. temel font bilgilerini kapsar. Aslında sözlük, karakter adının ‘tuş’ ve karakter tanımının ‘değer’ olduğu, ‘tuş-değer’ (key-value) çiftlerinin bir toplamasıdır. Diğer bir deyişle, font  sözlüğü belirtilmiş bir fontta karakterlerin nasıl yaratılacağı hakkındaki bilginin tümünü taşır.
Gerçekte sözlüğün ne olduğu, her bir karakterin adıyla bir biçim tanımının bağlantılı olmasıdır. Bu tanım, yorumcu tarafından okunacak olan ve karakterin sıra-taraması için işleme konacak olan, bir PostScript işlemdir.

Yazıcı Fontları İçin Görüntülük Fontları
Her bir PostScript font iki öge ile gelir: bir görüntülük fontu (screen font file) ve bir yazıcı fontu (printer font file). Görüntülük fontları yazı karakterinin normal görüntülük çözünürlüğündeki (72 pixel / inch) bit-eşlem temsilidir. (Resim:17)

Macintosh’da görüntülük fontları genel olarak bir font çantası (suitcase) göstereni ile belirtilmiş olan dosyalar biçiminde gelir. Yazıcı fontu ise yazıcı için PostScript şifreli bir yönergedir. Her yazıcı fontu kendisini kaynak gösteren bir görüntülük fontuna sahiptir. Görüntülük fontları farklı punto ölçülerinde gelir: örneğin ‘Helvetica’ için görüntülük fontu ölçüleri 9, 10, 12, 14, 18 ve 24 puntoda olabilir. Tüm bu ölçülerin nedeni en genel olarak kullanılan fontların görüntülükte ‘WYSIWYG’ amacıyla pürüzsüz görünüşlü yazı karakterlerine sahip olunabilmesi içindir. Her ölçü görüntülükte netlik için orantılı olarak ayarlanır. (Resim:18)

Font Biçimlemesinin (Formatting) Çeşitleri

1980’lerden 1990’lara değin, temel olarak PostScript fontların henüz iki çeşidi vardır: ‘Type 1’ ve ‘Type 3’. ‘Type 1’ fontları Adobe tarafından mükemmelleştirilen hızlı grafik resimleme çağrılarının özel bir dizisini kullanır; ‘Type 3’

fontları ise normal PostScript grafik yollarını (route) kullandığı için bir parça daha yavaştır. ‘Type 1’ fontları katı yönergeleri izlerken, ‘Type 3’ fontları onların sürekli yaptığı gibi davranmaz. İki font çeşidi arasındaki fark önemlidir. Başlangıçta Adobe sahibi olduğu için ‘Type 1’ font şifrelemesini saklı biçimde tutuyordu ve kilitli olduğu için de font verisine ulaşılamıyordu. Ancak ‘Type 1’in genelgeçerlerini Adobe yayınladıktan sonra, font satıcıları ‘Type 1’ biçimlemesinde (format) font üretimi için gerekli ‘Type 1’ yöntemlerini kullanabildiler.

hspace=0hspace=0

1990’ların ilk yarısında ‘Type 3’ fontların çoğu ‘Type 1’ biçimine dönüştürülmüş olmasına karşın, o dönem ‘Type 3’ biçimlemesinde olan yazı karakterleri yine de bulunmaktaydı. İlerleyen süreçte, bu ‘Type 3’ fontlar aşama aşama ‘Type 1’ biçimlemesine dönüştürülmüştür. (Resim:19,20)

‘Type 1’ fontları ‘ipuçları’ olarak bilinen kesin tipografik özellikleri kullanır. ‘İpuçları’ karakterlerin çıktı aygıtında kendi dışçizgi tanımlarına göre doğru bir biçimde tanımlanabilmesi ve basılabilmesi için yazıcıya yardımcı olan PostScript şifrenin küçük parçalarıdır. PostScript ipuçları özellikle düşük çözünürlü çıktı aygıtlarında (300 dpi) küçük ölçülerdeki metnin niteliğini geliştirmek, artırmak için kullanılır. (Resim:21)

‘Type 3’ fontları ise ipuçlarını içermez. Bu durum düşük çözünürlü çıktı aygıtları için bir sorundur, ama ipuçlarının eksikliğinin önemli olmadığı yüksek çözünürlü aygıtlar için bir sorun değildir. ‘Type 3’ fontlarında ipuçlarının bulunmayışı, düzenli PostScript grafikleri için metin karakterleri yalın bir biçimde şifrelendiğinden dolayı, onun üretimini üstelik daha da kolaylaştırır. 1993’lerde artık ‘Type 3’ fontların tümü tüm yazılımlar üzerinde çalışmamaktadır. Örneğin ‘Type 3’ fontları ‘Adobe Type Manager’ (ATM) ya da ‘Adobe Type Reunion’ (ATR) gibi font yönetimi programlarıyla birlikte iş görmemektedir. Ayrıca bazı uygulamalarda ‘Type 3’ fontlarının özdevimli olarak baskı süresince yüklenemediğini bilmek gerekir. Bu gibi durumlarda ‘Type 3’ fontları, özel font yükleme araçları kullanılarak, yorumcuya (RIP) yüklenmiş olmalıdır. Diğer yanda ‘Type 1’ fontları her zaman özdevimli olarak yüklenebilecektir. ‘Type 1’ fontları ‘Type 3’ fontlarına göre bazı ek üstünlüklere de sahiptir. ‘Type 1’ fontları ‘Adobe Font Ölçülendirmeleri’ (AFM: Adobe Font Metrics) dosyalarını içerir. Bu özellik tüm ‘Type 3’ fontları için geçerli değildir.

AFM dosyaları genel olarak bir font hakkında ölçülendirme bilgilerini kapsar. Bir font içindeki her bir harfin dizildiğinde
bir diğeriyle hem yatayda hem de düşeyde nasıl bir boşluk ilişkisi içinde olacağını tanımlayan bu ölçülendirme bilgisi (metriks) bir belgede kullanılan fontların karakter ölçülendirmelerini belirlemek için uygulama belgeleri tarafından kullanılabilir. Örneğin değişken boşluklu bir fontta karakterler için genişlik bilgisi genellikle AFM dosyalarında içerilir. Metnin tirelenme ve hizalanması için ölçülendirme bilgisi böylece AFM dosyalarından elde edilebilecektir. (Resim:22)

PostScript Font Üreticileri

1993 yılında basılmış bir kaynak kitapta10 yaklaşık olarak 9,000 adet PostScript fontun geçerli olarak tasarım ortamında varolduğu bildirildiğine göre, o günden günümüze bu sayı oldukça artmış olmalıdır.11

Yine bu yayına göre yalnız; o dönem için Adobe’un kendisinin 1,000’in üzerinde fontu oluşturduğu ve dağıttığı belirtilmektedir. Bu font üreticileri arasında Linotype, Monotype, Adobe, Bitstream, Font Company ve ITC gibi kuruluşlar vardır. Çok çeşitli kuruluşların aynı adlı fontları birbirinden bazı farklılıklar da taşımaktadır. Şöyle ki; genel ve yaygın olarak bilinen klasik fontların farklı sürümleri mevcuttur.

2004’te yayınlanan “Çağdaş Tipografinin Temelleri”12 adlı kitabın ilgili bölümünde değinildiği üzere, yukarıda sözü edilen bu durum farklı bilgisayarlar arası ya da bilgisayar ile çıktı aygıtları arasında font uyuşmazlıklarına, herhangi bir tasarımdaki tipografik düzenlemelerin bozulmasına vb. sorunlara neden olabilmektedir. (Resim:23) Örneğin Adobe’un sattığı ‘ITC Garamond’ Bitstream tarafından satılan ‘ITC Garamond’dan farklıdır. Diğer yanda Linotype, AGFA Compugraphic ve Adobe ‘ITC Garamond’un aynı sürümünü satmaktadırlar. (Resim:24) Bu nedenlerden dolayı, tasarımda kullanılan fontun geliş kaynağının tanımlanmış olması ayrı bir önem kazanır.

hspace=0hspace=0

Kaynakça
10 Scitex Europa SA., “PostScript™ In Prepress; A Guided Tour”, 1993, Scitex (Color College) Publication, Brussels, s:15.
11 2004 yılı başında yayında olan
www.adobe.com sitesinde bu sayının Type 1 font biçimlemesi için 30,000’in üzerinde olduğu belirtilmektedir.
12 Sarıkavak, Namık Kemal., “Görsel İletişim ve Grafik Tasarımda Çağdaş Tipografinin Temelleri”, 2004, Seçkin Yayıncılık, Ankara.

 

January 2006

 


Tipografi