Photoshop Magazin
 


Adobe ve Tipografi - 3 (1)

01 December 2005 | Sayı: Dec 2005
 
1 2 3 4 5
 

ADOBE ve TİPOGRAFİ-3



“Biz görüntülükte (ekranda) tipografi yapıyoruz, bu arada Adobe ise PostScript’le basılı sayfada harfi yapıyor.”

hspace=0Apple ve Adobe’un 1983’de başlayan ortaklığının başarısı sadece Steve Jobs ile John Warnock ve Charles Geschke’nin işbirliğindeki kişisel etkilenmelerden çok daha fazlasına uzanmaktadır. Her şeyden önce Jobs ile Warnock yüksek bir estetik amaca ulaşmak için teknolojik ortamda bilgisayarlaşmanın aşkın ve düzenli olacağına derinden ve gönülden olan inancı paylaşmaktadır
(Resim:1). John ve Chuck. Günümüzün dev kuruluşlarından Adobe yazılım şirketinin kurucu ortakları ve ‘500 Yıllık Klasik Basımcılık Çağı’nın metal tipografisini tarihin derinliklerine gömecek olan PostScript sayfa tanımlama dilinin geliştirici mühendisleri.

Steve Jobs “Biz her zaman Apple’ın sanat ve teknolojinin kesiştiği yerde duracağını hissettik ve John'da Adobe için aynı şeyleri hissetti” demektedir.2 Böylelikle, ortaya çıkan Macintosh ticari olarak grafik kullanıcı arayüzüyle elde edilebilir olan ilk bilgisayardır. O dönemin önemli olguları arasında ‘arayüz’ (interface), ‘etkileşim’ (interactivity), ‘gerçek zaman’ (real-time) ve ‘gördüğünü elde etme’ (wysiwyg) gibi güncelleşen terim ve kavramlar vardır; ve bunlar Apple’ın Macintosh’uyla birlikte, küçük büroların da elde edebileceği teknolojik donanımda artık kullanıcılara sunulacaktır.

hspace=0Apple, Macintosh 128K’yı pazara sunmadan bir ay önce Adobe ile anlaşma imzalanır. 1994’ün Ocak ayında yayına giren ve Ridley Scott’un yönettiği ünlü reklam filminde IBM’e karşı atağa geçer. Apple Macintosh kullanıcıları bu filmi hatırlayacaklardır. Konusu kısaca şöyleydi: Ruhsuz insan yığınının doldurduğu büyük bir toplantı salonunun perdesindeki akıp giden görüntüde sanki bir diktatörün (Hitler ya da Mussolini’nin militarize edilmiş kitlelerine söylevleri gibi) sanki kitleleri yıkıcı eylemlere yönlendiren ya da dolduruşa getiren söylemi görünmektedir. Kitle, o an büyülenmiş ve beyni yıkanmış olarak, büyük bir tepkisizlik içindedir.
(Resim:2). John Warnock. Bir toplantıda soruları yanıtlıyor.

Bu arada salona doğru koşmakta olan ‘isyankarlar’ aniden salona girip perdenin önüne ulaşırlar ve o anda ellerinde tuttukları balyozu perdeyi parçalamak (ya da kitlenin büyülenmişliğini kırmak) amacıyla sahneye fırlatırlar.

hspace=0
Kısaca özetlenen bu ödüllü reklam filminde, o dönem büyük orandabilgisayar pazarının sahibi olan IBM’in hedef alındığı açıktır ve üstelik kitleleri soğuk ve ruhsuz ürünleriyle tektipleştirdiğine ilişkin bir eleştiri de yöneltilmekte, öte yanda böylelikle Apple’ın bireysel özgürlüğü getireceği ya da sunacağı iletisi verilmek istenmektedir. İzleyen aylar içinde Adobe da Apple’ın tanıtım ve pazarlama stratejisini benimser ve kendi görüşünü Apple’ınkine uyarlar
  
 Bu nedenle Adobe PostScript’ini yüksek çözünür aygıtlar için bir önceki yıl ayarlamıştır. Çünkü o dönem Apple tarafından kullanılan Canon motorlu yazıcıların yetersiz çıktı sonuçlarının ancak taslaklar, prova baskılar ya da gözden geçirmeler için kullanılabileceği varsayılmaktadır. Adobe’un PostScript’i uyarladığı ilk yüksek çözünür sıra-tarama görüntü işlemcisi (RIP) ya da çıktı aygıtı Linotype tarafından 1983’de pazara sunulan ‘Linotronic 101’ olmuştur.3

1984’ün Ocak ayında “herşeyi başlatan bilgisayar” Macintosh 128K; 8 MHz hızında 680x0 işlemcili, 128 K Ram, 400 K disket sürücülü olarak 2,945 Dolar fiyatıyla satışa sunulur.
(Resim 3)Apple Macintosh ve LaserWriter. (Yukarıda) Apple’ın bu ürünleri IBM’in 1981’deki PC’si ile o dönem oldukça pahalı pazarlanan yazıcısına karşı %30 oranındaki satış fiyatıyla rakip olur. Bu afişte iş dünyasındaki alışıldık duruma bir seçenek olarak ‘Macintosh Office’ tanıtılmaktadır.

Ama Jobs diğer yanda Apple LaserWriter’ın kendi çıktı aygıtı olduğu konusunda ikna ederek, PostScript’in kusursuz bir biçimde çalışması gerektiğini vurgular ve bu konuda uzlaşmaya varılır. Jobs, büro ortamında Macintosh bilgisayarın Apple LaserWriter’la birlikte yayıncılığın gereksinimlerini karşılama peşindedir. Ancak bu 300 dpi LaserWriter’da bir görünüş sorunu ortaya çıkar.

Apple’ın LaserWriter’ı kendi döneminde ulaşılabilecek ender teknolojilerden biri olmuştur. Merkezi işlem biriminin yavaş ve bellek ortamının oldukça sınırlı olmasına karşın, dönemin yazılımları içinde 300 dpi’da metnin ve grafiklerin karmaşık bir sayfasının oluşturulması ve çizdirilmesi gerçek bir meydan okumadır. Dönemin sınırlılıkları içinde, dışçizgi fontlarından metnin gerçek zamanda basılması eldeki durum açısından pek olanaklı görünmemektedir.

hspace=0Bunu aşmak için, yazıcının dizgiyi yeniden nasıl üretmesi gerektiği büyük bir sorundur. Üstelik metin ya da dizgisi bu 300 dpi düşük çözünürlükte üretilmek istendiğinde çıktıda daha kalın görünmekte ve gerçek kalın sürümü ya da biçemi ile karışmaktadır. John Warnock ve Dog Brotz “Görünüş Sorunu” olarak adlandırdıkları bu konuda birlikte çalışırlar. Bu arada küçük ölçülerde fontların görünüşünü daha memnun edici yapan diğer ‘harf ipuçları’ (hints) gibi düzeltme ve ayarlamalar üzerinde Bill Paxton çalışır.5

Görünüş sorunu, herhangi bir çözünürlükte basıldığı zaman harflerin asıl vurgularının yaklaşık olarak ölçeklenmesi yoluyla çözülür. Bu, gerçekte bir 300 dpi lazer yazıcı ya da bir 1,200 dpi bir metin dizgi aygıtı (typesetter) üzerinde basılıp basılmadığına bakılmaksızın, aynı font ölçüsü ve biçeminde harflerin artık iyi bir biçimde görüneceği anlamını taşımaktadır. Bu olanak Adobe ve PostScript’i için büyük bir ataktır ve ‘çözünürlük basımsız’ özelliği onu diğer sayfa tanımlama dilleri içinde farklı bir konuma yerleştirir (Resim:4).

1984 yılı boyunca Adobe ve Apple, IBM ya da Xerox’un iş akışından bağımsız olarak, büro ortamında kendine yeterli olacak bir bilgisayar ve yazıcısı üzerine yoğunlaşırlar. Büro ortamının ağır ve sıkıcı işlerinden hem büro çalışanlarını özgürleştirmek ve metin ve grafiklerle donatılmış zengin içerikli belgeler yaratarak onları göründükleri gibi elde edebilmek ve onları tam ve doğru biçimde basabilmek için yürütülen ‘Macintosh Bürosu’nu geliştirme sürecinde fontların oynayacağı temel rol kavranır.

Her iki şirketin kurucu mühendisleri tipografi sanatını takdir etmelerine karşın, ne Apple ne de Adobe font tasarımı ve üretiminde henüz bir uzmana sahiptir. O dönem fontlar bilgisayar öncesi basımcılık endüstrisinin ve onların geliştirdiği fotodizgi aygıtlarının yetkinlik alanı, konusu ve mülküdür. Adobe ve Apple için doğru ortak, hem gereksinim duyulan fontları hem de PostScript sayesinde yüksek çözünür baskı desteğini sağlayacaktır. Bu nedenle Adobe önce kendi döneminde Amerika’da dizgi alanının en büyük kuruluşu olan CompuGraphic ile işbirliği arayışına girer. Ancak Compugraphic hem kendi fontları üzerinde hem de Adobe’un asla düşünemeyeceği PostScript üzerindeki tüm denetimi elde etmek istemektedir. Bunun üzerine rota

Linotype’a çevrilir.6 Linotype metal dizgide eski bir basımcılık şirketidir. 19. yüzyıldan günümüze değin köklü bir geleneğe sahiptir ancak yeni yapılanışıyla ‘Linotype Library’ 1997’nin Mayıs ayından başlayarak artık Heidelberg Group’a bağlı, yasal olarak bağımsız bir şirkettir.
 
hspace=0(Resim:6) Linotype Library. Dünyanın en geniş ‘gerçek’ ya da ‘kaynak’ (origin) font lisansları elinde bulunduran Linotype Font Kütüphanesi 1990’lardan başlayarak elektronik font satışı yapan, geliştirdiği yazılımlarla kurumsal tasarımlar için büyük boyutlu projelerden küçük ofis ve ev bürolara (SOHO) kadar son kullanıcının her türlü font gereksinimini desteklemektedir.
 
Bu yıla kadar büyük bir geçmiş mirası taşımıştır. Linotype-Hell AG, D. Stempel AG, Haas’sche Schriftgießerei ve Deberny & Peignot gibi ünlü harf takımları (hurufat) dökümhaneleri ve kuruluşları günümüzde Adobe’un da lisansladığı Linotype Library’nin zengin font kaynaklarını oluşturmaktadır.

Ottmar Mergenthaler, metal hurufat satır-dizgi makinesinin (line of type) buluşcusu olarak tarihte bir iz bırakmıştır. Onun buluşu dünya çapında en büyük yayıncılar tarafından hızlı bir biçimde uyarlanmıştır. Linotype, reklam alanından yazın alanına değin, gazete yayıncılığından kitap basımcılığına değin basılı ve çoğaltılmış grafik ürünlerin yaratımında 19. yüzyılın son çeyreğinden ve 20. yüzyılın son çeyreğine kadar süren özgün bir teknolojik gelişimi başlatmıştır. Bu tarihi buluşuyla birlikte

hspace=0(Resim:5) Linotype. Buluşu Ottmar Mergenthaler tarafından 1886’da yapılan Linotype sıcak kurşun satır döküm makinesi. Linotype klavye, çoğaltma kalıbı mağazası (magazine) ve kurşun döküm birimiyle tümleşik olarak tasarlanmıştır. Bu son derece karmaşık makine dönemin üstün mekaniği ve pnömatiği sayesinde geliştirilmiş, daha sonra elektrik ve motor gücüyle güçlendirilmiştir.
, Ottmar Mergenthaler daha sonraki ‘Linotype Şirketler Grubu’nun gerçek kurucusu olarak tanımlanmış ve adlandırılmıştır.

1900 yılında Linotype ilk olarak Frankfurt’taki D. Stempel ile yazı karakteri üretimi anlaşması imzalamıştır. D. Stempel AG tarafından Linotype için dökülen ilk yazı karakteri ‘Kolonel Fraktur No.5’, ‘Petit Fraktur No.5’ ve ‘Kolonel Double-Letter Fraktur’ olmuştur.

20. yüzyılın ilk çeyreğinde, D. Stempel AG, 19. yüzyılda kurulmuş birçok küçük hurufat dökümhanesini ele geçirerek yazı karakteri takımını ve seçkisini genişletir. Bu arada o yıllarda eski hurufat dökümhaneleri yeni ortaklarla yeni adlar alarak oluşturulurlar.

Bunlar içinde Klingspor Bros, Deberny & Peignot ve Haas’sche Hurufat Dökümhaneleri de vardır. 20. yüzyılın ikinci ve üçüncü çeyreğinde, D. Stempel AG, çeşitli hurufat dökümhanelerini (ki bunlar arasında Benjamin Krebs, Klingspor Bros ve C.E. Weber dökümhaneleri vardır) bünyesine katarak genişlemesini sürdürür.

1968’de hurufat tasarım, döküm şirketi D. Stempel AG fotodizgi makineleri için yazı karakteri üretimine geçer.
1972’de Frankfurt’taki hurufat dökümcüleri birliği dağılır. Basel, Munchenstein’daki (1836’da kurulmuş olan) Haas’sche hurufat dökümhanesi Paris’teki, ünlü Fransız grafik tasarımcı A.M. Cassandre’nin (asıl adıyla Adolf Jean Marie Mouron’un) ‘Peignot’

hspace=0(Resim:8) ‘Peignot’ Yazı Karakteri. 1960’lı yıllarda ‘Art Deco’ biçemi olarak adlandırılacak olan, iki büyük dünya savaşı arasındaki dönemin en ünlü Fransız tasarımcısı A.J.M.M. Cassandre’nin Deberny & Peignot hurufat dökümhanesi için 1937’de tasarladığı ‘Peignot’ daha sonra ‘Modernizm’de Fransız estetiği ve inceliğinin en güzel örneklerinden biri olarak değerlendirilir.

, ‘Bifur’ gibi döneminin tanımış ‘ArtDeco’ font tasarımlarının lisans sahibi olan, Deberny & Peignot şirketini ele geçirir.

1973’de Mergenthaler casting Machine GmbH ve Linotype GmbH’ın birleşmesiyle, Frankfurt’taki merkez bürosunda Mergenthaler-Linotype GmbH oluşturulur.

1978’de Basel’deki Haas’sche hurufat döküm şirketi Marseille’deki Fonderie Olive hurufat dökümhanesini ele geçirir. Fonderie Olive’in yazı karakterleri arasında, 1950’li yılların ünlü Fransız grafik tasarımcı Roger Excoffon’un ‘Antique Olive’
 
hspace=0(Resim:7) ‘Antique Olive’ Yazı Karakteri. Olive Hurufat Dökümhanesi için Roger Excoffon tarafından tasarlanan; Fransız Hava Yolları ‘Air France’ logosunda kullanılan, ve birçok biçemi bulunan bir kurumsal yazı ailesi.
, ‘Banco’, ‘Calypso’, ‘Choc’ ve ‘Mistral’ gibi, tanınmış ‘modernist’ font tasarımları da vardır.7

Aslında PostScript Linotype’ın temel uğraşı alanının altını kazıyabilecek ya da ayağını kaydırabilecek bir gizli güce sahip olmasına karşın, karşılıklı güvene dayalı işbirliği sayesinde, Linotype başkanı Wolfgang Kummer Adobe ve Apple’a çok değerli ‘Helvetica’ ve ‘Times’ font ailelerini lisanslar ve ilk PostScript dizgi aygıtını geliştirmek için Adobe ile çalışma konusunda uzlaşır. Linotype Amerika’da ülkenin en büyük dizgi şirketi olmamasına karşın tutarlı kurumsallığı olan ve en çok saygı duyulan kuruluşudur. Linotype’la yapılan anlaşma bundan sonra Adobe’un PostScript’inin geleceğini belirleyecek ve Apple’ın yaratmak istediği Macintosh Bürosu’nun temel anahtarını, yani fontları, sağlayacaktır.

Adobe’un mühendisleri ‘Helvetica’ ve ‘Times’ı dört biçemin her birinde yaklaşık dönüştürerek yeniden kurarlar. Adobe üstelik IBM selectric Typewriter’da zaten varolan ve döneminin bu teknolojisinin yetersiz bellek ortamında verimlilik sağlamak için italikler yerine kullanılan ve dört biçemi geliştirilen ‘Courier’ ile harfler ve matematik sembolleri içeren tek biçemlik ‘Symbol’ yazı karakteri ya da fontu Apple’ın ilk (dört çeşit yazı karakterinden) 13 biçemlik font basabilen LaserWriter’ının temelini oluşturur

 

hspace=0(Resim:9).8İlk Apple LaserWriter Fontları. ‘Helvetica’, ‘Times’ ve ‘Courier’in dörder biçemi ile ‘Symbol’ fontunun tek biçeminden oluşan 13 fontluk takım Apple’ın LaserWriter’ında dizgici ve tasarımcıların gereksindiği temel fontlar olmuştur. Bilgisayarın yetersiz bellek yapısından dolayı, LaserWriter üzerinden fontlar yönetilebilmekte ve basılabilmektedir. Daha sonra LaserWriter’a takılan kartuş sayesinde font takımları artırılacaktır. Ancak bu fontları yazıcıda PostScript yönetecekdir. Her bir baskıda yeniden bellek yüklemesi yapmaksızın, dışçizgi fontlardan metin parçalarını daha süratli basabilmek için PostScript oldukça geliştirilecektir. 

1985’te, sonunda Linotype font kuruluşu, D. Stempel AG ile Haas’sche hurufat dökümhanelerini ele geçirerek dünyanın en geniş asıl kaynak font tasarımları kütüphanesine sahip hspace=0olur.9

Hem Adobe kendi PostScript’inin geleceği için hem de Apple Macintosh Bürosu için temel bileşenin font olduğu konusunda uzlaşarak, Linotype’la kurdukları lisanslama ve işbirliği sayesinde Gutenberg’le başlayan metal tipografisini artık sonlandırırlar (Resim:10). Yerine koydukları şey sayısal tipografi olacaktır.

Bir yanda temel yazılım PostScript’in fontları yazıcı ya da çıktı aygıtlarında üretebilmesi, kullanıcı dostu işletim dizgesi ve donanım ortamının arayüz ve görüntülük tasarımıyla metin ve grafikleri zengin belgelerde birleştirebilmesi ve köklü bir font kuruluşunun geçmişin kutsal emanetlerini bu sayısal ortama sunmasıyla birlikte, adım adım günümüzün siber ortamını yaratan temelleri oluşturmaya başlar. Ancak halen Macintosh bürosu için bir şeyler eksiktir!


POSTSCRIPT VE FONT İLİŞKİSİ



Font Nedir?
 
Tipografi üzerine daha önce yayınlanmış kitaplarda da açıklandığı gibi, bir font karakterlerin, sayıların ve noktalama imlerinin aynı yazı karakteri, biçemi ve ağırlığındaki bir dizisidir. Örneğin ‘Helvetica’ bir fonttur. Fontların büyük bir çoğunluğu birçok çağdaş Avrupa dillerinde kullanılan karakterleri –kasaüstü (uppercase) ve kasaaltı (lowercase) harflerin bir ‘düz-dik temelli’ (romanised) dizisini içerir. Bazıları ise küçük başlık harfleri, harf aksanları ve seçenekli sayılar gibi tipografik özellikleri de içerebilir.
Font Aileleri
Bir fontu sınıflandırmanın en genel yöntemlerinden biri onu tasarımına göre ya da yazı karakterine göre tanımlamaktır. Bundan dolayı, kendi özel tasarımıyla, ‘Helvetica’ bir fonttur. Aynı yazı karakteri tasarım anlayışını paylaşan birkaç (belirgin olarak dört) birbiriyle ilintili fontun bir toparlaması ise bir ‘aile’ olarak adlandırılır. Örneğin ‘Helvetica’, ‘Helvetica Bold’, ‘Helvetica Oblique’ ve ‘Helvetica Bold Oblique’ bir font ailesini oluşturur. (Resim:11) Font Ailesi. Yazı karakteri takımı (font), bir harf biçiminin (yazı karakterinin) bir ölçüdeki (belli bir karakter sayısındaki) bütün abecesidir. Terim ‘hurufat dökümhanesi’ndeki (type foundry) found’tan gelir; aynı dizide, ölçüde ve hizada, sayıları ve noktalama imlerini de içeren, bütün parçalarıyla öznel harflerin genelgeçer bir toplamasıdır.

hspace=0
Geçmişin tüm ayrıntılı sınıflandırmalarına karşın, bilgisayar ortamında font aileleri en genel biçimiyle temel olarak üç geniş tasarım sınıflandırması içinde gruplanabilir: ‘Tırnaklı’ (serif), ‘Tırnaksız’ (sans-serif) ve ‘Daktilo’ (typewriter). (Resim:12) Ancak fontların karakter çeşitleri ve sayıları font tasarımına ve üretimine göre değişebilir. Benimsenmiş fontlar genellikle bir bütün abecenin büyükharf ve küçükharf karakterlerine, sayılara ve genel noktalama imlerine mutlaka sahiptir. ‘Geliştirilmiş fontlar’ (advanced) gibi diğerleri küçük başlıklara, çizgilere, bağlantılara ve yabancı aksan imlerine de sahip olabilir.






Kaynakça:
1 Pfiffner, Pamela., “Inside The Publishing Revolution; The Adobe Story”, 2003, Peachpit Press, Printed in the USA, s:35.
2 A.g.e. s:35
3 Sarıkavak, Namık Kemal., “Sayısal Tipografi 1; Basımcılık ve Yayıncılıkta Aygıt, Donanım ve Yazılım Teknolojisinin Gelişimi”, 2005, Başkent Üniversitesi Yayınları, GSTMF Tasarım Dizisi No:1, Ankara, s:56.
4 A.g.e., s:86
5 Pfiffner, Pamela., 2003, s:37
6 A.g.e., s:40
7 Sarıkavak, Namık Kemal., 2005, s:128-129
8 Pfiffner, Pamela., 2003, s:40
9 Sarıkavak, Namık Kemal., 2005, s:129

Önümüzdeki ay kaldığımız yerden devam etmek üzere hoşçakalın.

 

December 2005

 


Tipografi